جامى در رشته‌هاى مختلف : نحو ، صرف ، فقه ، اصول ، منطق ، فلسفه ، عرفان تحصيلات عالى داشته و كتب زياد تأليف كرده است ؛ از آن جمله است شرح فصوص الحكم محيى الدين ، شرح لمعات فخرالدين عراقى ، شرح تائيه ابن فارض ، شرح قصيدهء برده در مدح حضرت رسول صلى الله عليه و آله ، شرح قصيدهء ميميه فرزدق در مدح حضرت على بن الحسين عليه السلام ، لوايح ، بهارستان كه به روش گلستان سعدى است ، نفحات الانس در شرح احوال عرفا . جامى مريد طريقتى بهاء الدين نقشبند مؤسس طريقهء نقشبنديه است ، ولى همچنانكه محمد لاهيجى بااينكه مريد طريقتى سيدمحمد نوربخش بوده است شخصيت فرهنگى تاريخىاش بيش از اوست ، جامى نيز با اينكه از اتباع بهاء الدين نقشبند شمرده مىشود شخصيت فرهنگى و تاريخىاش به درجاتى بيش از بهاء الدين نقشبند است . لهذا ما كه در اين تاريخچهء مختصر نظر به جنبهء فرهنگى عرفان داريم نه جنبهء طريقتى آن ، محمد لاهيجى و عبد الرحمن جامى را اختصاص به ذكر داديم . جامى در سال 898 در 81 سالگى درگذشته است . اين بود تاريخچهء مختصر عرفان از آغاز تا پايان قرن نهم . از اين به بعد به نظر ما عرفان شكل و وضع ديگرى پيدا مىكند . تا اين تاريخ شخصيتهاى علمى و فرهنگى عرفانى ، همه جزء سلاسل رسمى تصوف‌اند و اقطاب صوفيه شخصيتهاى بزرگ فرهنگى عرفان محسوب مىشوند و آثار بزرگ عرفانى از آنهاست . از اين به بعد شكل و وضع ديگرى پيدا مىشود : اولًا ديگر اقطاب متصوفه ، همه يا غالباً آن برجستگى علمى و فرهنگى كه پيشينيان داشته‌اند ندارند . شايد بشود گفت كه تصوف رسمى از اين به بعد بيشتر غرق آداب و ظواهر و احياناً بدعتهايى كه ايجاد كرده است مىشود . ثانياًعده‌اى كه داخل در هيچيك از سلاسل تصوف نيستند ، در عرفان نظرى محيى الدينى متخصص مىشوند ، كه در ميان متصوفهء رسمى نظير آنها پيدا نمىشود . مثلًا صدرالمتألهين شيرازى متوفّى در سال 1050 و شاگردش فيض كاشانى متوفّى در 1091 و شاگرد شاگردش قاضى سعيد قمى متوفّى در 1103 آگاهىشان از عرفان نظرى محيى الدينى بيش از اقطاب زمان خودشان بوده است ، با اينكه جزء هيچيك از سلاسل تصوف نبوده‌اند . اين جريان تا زمان ما ادامه داشته است ، مثلًا